Saturday, March 18, 2017

नयाँ शक्तिलाई सुभेक्षा र सुझाव

केही दिनअघि एउटा ‘नवपार्टी’का पदाधीकारीले फेसबुकमा राखेको भिडियो हेरेपछि लगभग आश्चार्यचकित नै भएँ म । भिडियोमा उनि नयाँ भाँडो र पूरानो भाँडोबिचको फरकका बारेमा कुरा गर्दै थिए र यसलाई राजनीतिमा जोड्न खोज्दैथिए । तर, उनको प्रस्तुति र तर्क सुन्दा फेसबुकको त्यो भिडियो एउटा राजनीतिक सन्देश भन्दा पनि कपालमा लाउने तेलको विज्ञापनजस्तो लाग्थ्यो ।

राजनीति गर्नेले अमुर्त र अस्पष्ट ठूला-ठूला सैद्धान्तिक र वैचारिक भाषणबाजी गर्नुपर्छ भन्ने मेरो विचार होइन । यद्दपि, समाजको शक्तिसम्बन्ध र देश-जनताको जीवनसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने विषयलाई सोझो र सरल ढङ्गले सम्बोधन गर्नसक्ने क्षमता राजनीति गर्छु भन्नेहरूमा चाहिन्छ । नयाँ शक्ति भनेर स्थापना गर्न खोजिएका अहिलेसम्मका कुनै समूहमा यस्तो क्षमता भएजस्तो मलाई लाग्दैन ।

आज भने अरू नयाँ शक्तिको नभइ रबिन्द्र मिश्रले स्थापना गर्नुभएको नयाँ शक्ति बारे मलाई लागेका सामान्य र खस्रा कुरा प्रस्तुत गर्दैछु ।

व्यक्तिप्रधानताको लक्षण

रबिन्द्र मिश्रले राजनीतिक समूह बनाएर त्यसको नेतृत्व गर्ने चर्चा धेरै अघिदेखि थियो । त्यसैले केही दिनअघि उहाँले गरेको घोषणा आश्चार्यको विषय थिएन । यद्दपि, जुन शैली र मिडिया क्याम्पेनका साथ राजनीतिमा होमिने उहाँको घोषणा आयो –त्यसबाट भने म थोरै आश्चार्यचकित भएँ।

राजनीतिमा व्यक्ति महत्त्वपूर्ण नहुने होइन । नयाँ शक्ति वा साझा पार्टीमा पनि रबिन्द्र मिश्रकै बारेमा चासोचर्चा हुनु स्वभाविक हो । यद्दपि, नयाँ राजनीतिक संस्कारको वकालत गर्ने रबिन्द्र मिश्रले नयाँ दल खोलेको घोषणामा चलाउनुभएको आफ्नो बारेको चर्चा मलाई अस्वाभाविक लाग्यो ।

नयाँ दल स्थापना भएको सन्दर्भमा दलका विषयमा धेरै चर्चा भएन –बरु उहाँको तलब कति थियो ? सुविधा कस्ता थिए ? भविष्यमा करिअरको सम्भावना के थियो ? घर कतिओटा थिए ? यी सबैको मोह त्यागेर उहाँले राजनीतिमा आउने अदम्य साहस कसरी जुटाउनुभयो ? आदि चर्चाले मिडिया ढाक्यो । त्यही दिन उहाँ सँगै नयाँ दलमा आवद्ध भएका अन्य व्यक्तिहरूका विषयमा कुनै चर्चा भएन ।

मेरो विचारमा नयाँ राजनीतिक शक्तिको स्थापनाका लागि यो एउटा गलत र दुखदायी मिडिया रणनीति थियो । सम्भवत यसको बोध मिडियामै आफ्नो व्यवसायिक जीवन गुजारेका मिश्रजीलाई पनि भइसकेको हुनुपर्छ ।

राजनीतिमा आउने-नआउने व्यक्तिको रुचि वा निर्णयको कुरा हो । आफ्नो रुचिको निर्णय गर्दा समाजबाट यसका लागि जस खोज्नु नयाँ राजनीति होइन । जस पाउनका लागि उपलब्धि चाहिन्छ जसमा रबिन्द्र मिश्रले आफूलाई प्रमाणित गर्न बाँकी नै छ ।


समृद्धिप्रतिको दृष्टिकोण


एकपटक रबिन्द्र मिश्रजीसँगको भेटघाटमा मैले उहाँसँग आफ्नो विचार सेयर गरेको थिएँ –“विकास होस् या आर्थिक समृद्धि, यी केवल प्राविधिक कुरामात्र होइनन् । समृद्धिलाई मूल एजेण्डा बनाएर राजनीति गर्न लाग्नुभएको तपाईंले यसका राजनीतिक-सामाजिक आयामलाई सम्बोधन गर्न सक्नुपर्छ । विकासलाई ऐतिहासिक र राजनीतिक सन्दर्भमा बुझ्ने र नेपालका लागि सकारात्मक परिवर्तनको खाका बनाउने कुरामा जोड दिनुहोला । समाज र मानिसको दैनिक जीवनसँग जोडिन नसक्ने विकासको चर्चा पपुलिज्म मात्र हो जसको जग बलियो हुन्न ।”

रबिन्द्र मिश्रको साझा पार्टीको स्थापनासँग जोडिएका बहसमा समृद्धिको ठोस बुझाइको छनक पाइएको छैन । ‘अहिलेका नेतामा इमान छैन र यस्तो तालले जिडिपी-जिएनपी बढ्न सक्दैन’ भन्ने दृष्टिकोण नै चर्चामा आयो । राजनीतिक जीवनको सुरुआतको घोषणाका सन्दर्भमा आएका उहाँका अन्तर्वार्ता वा विज्ञप्तिमा पनि बाटाघाटा, पुलपुलेसा, कलकारखानालाई नै समृद्धिको आधार भन्ने टिभिमा आउने सिमेन्टको विज्ञापनस्ता सन्देश नै बढी देखिए ।

मैले धेरैपटक भन्दै आएको छु -सिमेन्टका पूर्वाधारलाई मात्र समृद्धि मान्ने गरीब देशको पूरानो रोग नेपालमा पनि व्यापक छ, र यसलाई बदल्न जरुरी छ । पूर्वाधारलाई समृद्धिको सूचकका रूपमा होइन आवश्यकताको प्रतिफल, सम्भाव्यता, क्षमता र दिगोपनका सन्दर्भमा बुझिनु पर्छ । राजनीतिक दलको समृद्धिको बुझाइ परिपक्व हुन आवश्यक छ । साझा पार्टीको मिडिया क्याम्पेनमा यसको छनक पाइएन ।

साझा पार्टीका पृथक भनिएका कल्याणकारी राज्य वा बटम-टु-टपको दृष्टिकोण वा शैलीले मात्र नयाँ दलको औचित्य पुष्टि गर्दैनन् – न त यी अन्य पूराना दलका शैली भन्दा तात्विकरूपमा पृथक नै छन् । व्यक्तिको इमानदारिता वा असल चरित्रले राजनीतिलाई सघाउन सक्छ तर नेतृत्व स्थापनाका लागि यो मात्र पर्याप्त हुँदैन । मेरो बुझाइमा राजनीतिक शक्तिको औचित्य स्थापना गर्न ‘यसमा लाग्ने हामी सबै इमानदार छौँ’ भन्ने तर्क कच्चा र अराजनीतिक हो ।

दल र एनजिओ


राजनीतिक दल बनाउनलाई मेटान्याराटिभ/सैद्धान्तिक व्याख्याको ठेली बनाउनुपर्छ भन्ने होइन । मिश्रले स्थापना गर्नुभएको नयाँ शक्तिका सन्दर्भमा केही विद्वानले लोक कल्याणकारिता र सहभागितामूलक विकास जस्ता दृष्टिकोण नै राजनीतिक विचारधारका लागि पर्याप्त छन् भन्ने धारणा राखेका छन् । यो धेरै हदसम्म सही हुन पनि सक्छ ।

यद्दपि, अहिलेका पूराना दलका राजनीतिक दृष्टिकोण, विचारधारा वा दर्शन र तिनमा समेटिएका एजेण्डा समग्र रूपमा गलत र अनुपयोगी छन् भन्न मिल्दैन । पूराना दल आफ्ना एजेण्डा र नीतिमा इमानदार हुन नसकेको साँचो हो । यसो भन्दैमा उनीहरूले अहिलेसम्म अँगालेका राजनीतिक एजेण्डा फजुल गफ मात्र होइनन् । राजनीतिक दल र तिनका आन्दोलनले केही एजेण्डाको स्थापना गरेका छन् र तिमध्ये केही नयाँ संविधानमा लिपिवद्ध भएका छन् ।

राजनीति गर्छु भन्नेहरूले ति एजेण्डाका बारेमा स्पष्ट दृष्टिकोण सार्वजनिक नगरी सुख छैन । अहिले भएका वा भविष्यमा बन्ने सबै राजनीतिक दलले आफ्नो विशिष्टता प्रमाणित गर्ने तिनै एजेण्डामा टेकेर हो । “एजेण्डा-सेजेण्डाको कुरा छोडौँ, विकासको कुरा गरौँ” भन्ने तर्क एउटा एनजिओका लागि सुहाउला, राजनीतिक दल भनेको एनजिओ होइन ।

सुभेच्छा


केही दिनअघि ट्विटरमा एकजना भलाद्मीले “अब यसले साझा पार्टीको आलोचना गरेर लेख लेख्छ” भनेर टिप्पणी गर्नुभएको थियो । मलाई उहाँ र उहाँजस्ता साझा पार्टीका समर्थक, सुभेच्छुकलाई दुखी बनाउने मनसाय होइन । नयाँ राजनीतिक शक्तिका बारेमा म समग्रमा नकारात्मक पनि छैन र भएर पनि त्यसको अर्थ छैन ।

यो लेखको अभिप्राय आफ्ना सुझाव सम्बन्धितसमक्ष पुर्‍याउने पनि हो । लेखको आशय यतिमात्र हो कि राजनीति गर्छु भन्नेहरूले सही अर्थमा राजनीति गरुन् । उनीहरूको प्रयास कच्चा र सतही भएर कलिलैमा नओइलाओस् । बाबुराम भट्टराईबाट सही राजनीतिको अपेक्षा गर्न सकिन्छ जस्तो लाग्दैन, तर सकारात्मक र शान्तिपूर्ण राजनीति गर्न चाहानेहरूको रहरले सफलता मिलोस् । मेरो सुभेच्छा !

Tuesday, January 3, 2017

एमालेको ‘राष्ट्रवादी’ रणनीति

०४६ को राजनीतिक परिवर्तन नेपाली कांग्रेस र त्यतिबेला नेकपा माले भनिने अहिलेको एमालेको नेतृत्वमा सम्भव भएको हो। बहुदलीय व्यवस्थाको पुनस्र्थापनापछि कम्युनिस्ट पार्टीका रूपमा राजनीतिमा उदाएको नेकपा मालेको सशक्त क्रान्तकारीधार तत्कालीन सन्दर्भमा धेरैका लागि आशा र भरोसाको केन्द्र थियो।

Sunday, December 25, 2016

कसरी सहज बनाउने काठमाडौँको ट्राफिक -एक भुक्तभोगीका सामान्य उपाय


हिजो यो ट्विट लेख्दा यसमा यति धेरै मानिसले चासो देखाउँछन् जस्तो लागेको थिएन। यसले पाएको ध्यान र आएका प्रतिक्रिया देखेर रमाइलो लाग्यो।

Saturday, December 10, 2016

बात सागर की चले...

सुफी कवी पीर साइद नासीरको कविताको एउटा हरफले भन्छ: बात सागर की चले ज़िक्र मैखाने की !

सतहको कोलाहलभन्दा पर, क्षितिजको कुनै कुनामा धेरैले नखोजेका अर्थहरू लुकेर बसेका हुन्छन्। तिनले कसैको प्रतिक्षा गर्दैनन्। कवी नासीरले अदृष्ट यस्तै केही अर्थ खोतले। एक हुल मानिस, कुरा त ति समुन्द्रको गरिरहेका थिए, तर तिनको दिमागमा रक्सीको सम्मोहन थियो।

Saturday, December 3, 2016

संघीयता खारेज गरे के होला?

राजनीतिक गतिरोध फुकाउने उद्देश्यले प्रचण्ड सरकारले संसद्‌मा पेश गरेको संविधान संसोधनको प्रस्तावसँगै संघीयता फेरि एकपटक तीब्र विवादको भुमरीमा फसेको छ। संघीय सीमानाको प्रस्तावित हेरफेरलाई लिएर देशका विभिन्न भाग आन्दोलित बनेका छन्। सीमाना हेरफेर गर्न प्रस्ताव गरिएका ठाउँमा मात्र नभएर संघीयताको विरोधस्वरूप अन्य ठाउँमा समेत जुलुस र प्रदर्शन भइरहेका छन्। संघीयता बारेको द्वन्द्व बढेसँगै नेपालमा संघीय प्रणालीको आवश्यकता नदेख्ने नेता र बुद्धिजीवीहरूको स्वर एकाएक ठूलो भएको छ।

Friday, July 29, 2016

एउटा स्पष्टीकरण

मलाई धेरै मानिसहरूले यो बीचमा प्रश्न गरेका छन् –तिमी प्रधानमन्त्री ओली वा यो सरकारप्रति किन यति बढी नकारात्मक?

मैले यो प्रश्न धेरैपटक आफैँलाई पनि गरेको छु। सोमबार कान्तिपुरको ब्लगमा ओली सरकारका दुर्बल पक्षको चर्चा गरेपछि उक्त आलेख पढेर संसारभरबाट कैयौँ मानिसले कडा शब्दमा लेखप्रति असन्तुष्टि पोख्नुभयो। २०-२५ कमेन्ट पढेपछि थप पढ्ने साहससमेत ममा भएन। केवल एउटा कुराले दुखी बनाइरह्यो –मैले ओली नेतृत्वको सरकारको आलोचना गरेर धेरै मानिसलाई दुखी बनाएँछु।

Monday, July 25, 2016

ओली सरकार: सफल कि असफल ?

सरकारविरुद्ध दर्ता भएको अविश्वासको प्रस्तावको जवाफ दिने क्रममा प्रधानमन्त्री केपी ओलीले संसद्‌मा हिजो गरेको भाषण सुनिरहँदा यस्तो लाग्यो नेपालमा अभूतपूर्व सङ्कटको समयमा एउटा ऐतिहासिक सरकार निर्माण भएको रहेछ। यसको स्वाभिमानी सोच र असल प्रयासले देशलाई ठूलो सङ्कटबाट सहजता र स्थीरता तर्फ उन्मुख गराएको रहेछ। सरकारका एकदुई प्रयास विपक्षीको असहयोगमा सफल हुन सकेनछन्। अन्यथा, ओली सरकारको सफलताको गाथा अत्यन्त गौरवशाली रहेछ।

Monday, July 18, 2016

संघीयताबाट कता ?!

संघीयताका विषयमा मैले यस अघि पनि धेरै कुरा लेखिसकेको छु। तिनै कुरा दोहोर्‌याउने मनसाय होइन। नेपाली कांग्रेसका नेता अमरेश कुमार सिंहले हिजो बिबिसीसँगको अन्तर्वार्तामा संघीयताको खर्च नेपालले धान्न सक्दैनराजनीतिक रूपमा पनि यो व्यवस्था नेपालका लागि सुहाउँदो छैन भनेछन्। संघीयता नेपालमा सुहाउँदो छैन भन्ने उद्गार संघीयताका पक्षपाती भनिएकाबाट आएपछि संघीयता नचाहानेका लागि उत्साहजनक उपलब्धि भइहाल्यो। यही सन्दर्भमा मेरा केही टिप्पणी छोटकरीमा राख्ने प्रयास गर्दैछु।

Monday, July 11, 2016

म किन डा. केसीको पक्षमा ?

डा. गोविन्द केसीको आठौँ अनशन चलिरहेको छ। यसपटक अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका प्रमुख आयुक्त लोकमानसिंह कार्कीलाई महाअभियोग लगाइयोस् भन्ने थप मागसहित।

डा. केसीका यसअघिका सातवटा अनशनले ठोस रूपमा के उपलब्धि दिए भन्ने कुरा चिकित्साशास्त्र अध्ययन-अध्यापनमा संलग्न मानिसले जानुन्। यो क्षेत्रबाहिरबाट हेर्दा मलाई लाग्छ उनका अनशनले सरकारी र निजी शिक्षण अस्पतालमा व्याप्त बेथितिलाई छतछुल्ल बनाइदिएको छ। चिकित्साशास्त्र अध्ययन-अध्यापनमा संलग्न मानिस तथा असल मन भएका डाक्टर, विद्यार्थीलाई थप आत्मसम्मान दिएको छ। आम मानिसलाई सजग र सचेत बनाएको छ। यथार्थमा परिणत होला, नहोला अलग कुरा हो -केही मानिसलाई 'प्रयास गरे सुधार सम्भव छ' भन्ने विश्वास दिएको छ।

Saturday, July 2, 2016

शनिवारे ब्लग : म पनि माफी पाऊँ



ट्विटरमा नयाँ राहदानी


देशका सीमानासँग मानिसले निर्माण गरेको सम्बन्धका कारण केही कुरा पक्कै सहज भएका हुन्छन्। देशले बाटाघाटा बनाइदिन्छकहिलेकाहीँ चोर समातिदिन्छसरकार बनाउन आफूजस्तै (मूर्ख वा सज्जन) मानिस छान्ने अवसर दिन्छ। एक्लो व्यक्तिले गर्न सम्भव नहुने तर नभइ पनि नहुने धेरै कुरा राज्यले जेजस्तो भए पनि जुटाइदिन्छ।