Saturday, August 31, 2019

ह्याप्पी फादर्स डे !

बाबु बन्न सजिलो छ । एउटा साधारण प्राकृतिक प्रक्रिया । पुरुष शुक्राणु महिला जनेन्द्रीयमा प्रवेश गरेपछि सामान्यतः गर्भाधानको स्वभाविक प्रक्रिया सुरु हुन्छ । महिला गर्भवती हुन्छिन् र केही समयपछि शिशु जन्मिन्छ । यो क्षमता हासिल गर्न पुरुषमा विलक्षण शारीरिक वा मानसिक प्रतिभा चाहिन्न ।

यो कुरा सबै जीवका हकमा लागु हुन्न ।


अध्ययनले देखाएअनुसार सामुन्द्रिक सिलमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी भाले सिलले पोथीलाई गर्भाधान गराउन पाउँदैनन् । भाले सिलहरूमा कडा प्रतिश्पर्धा हुन्छ । बलिया बाङ्गाचलाख र पोथीलाई वशमा पार्ने विशेष क्षमता भएको सिलले मात्र पोथी फकाउन र उनीहरूलाई गर्भवती बनाउन पाउँछ । बाँकी भाले सिलहरू हेरेको हेरै हुन्छन् ।


सिलमामात्र नभएर प्राय सबै पशुपंक्षीको प्रजनन प्रक्रिया सहवासमा संलग्न भाले र पोथीको क्षमता र रुचिअनुसार हुन्छ ।


जीवहरूमा पोथी जातिलाई गर्भाधान गराउन पाउने सहज सुविधा भएको जीव सम्भवतः मानिसमात्र हो । यो सहजता पनि मानव समाजको उद्विकासका क्रममा पछि हासिल भएको हो । गुफामा बस्दा वा घुमन्तेफिरन्ते जीवनशैली हुँदा महिला र पुरुषबिचका सम्बन्ध तरल थिए ।  एकठाउँमा बसेर खेती गर्ने प्रणाली सुरुभएपछि बसोबासको संरचना फेरियो । परिवारको अवधारणाको जन्म भयो । महिला र पुरुषबिचका सम्बन्धले स्थायी प्रकृति ग्रहण गर्‍यो ।


आजभोलि परिवारको संरचना लगभग संसारभर स्थापित छ । एक महिला र एक पुरुषबिच विवाह हुन्छ जसले उनीहरूबिचको सम्बन्ध स्थायी बनाउँछ । यसैको परिणामस्वरूप शारीरिकरूपमा अत्यन्त अशक्तबाहेक सबै महिला वा पुरुषले प्रजननको सुविधा पाउँछन् । सन्तान उत्पादन गर्छन् ।


समाजको विकासक्रमसँगै सम्पत्ति थुपार्न मिल्ने र शक्ति सञ्चय गर्ने सुविधा हुनाले त शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि आर्थिकरूपमा सम्पन्न र शक्तिशाली पुरुषले महिलालाई विवाह गरेर घर भित्र्याउन सक्छ जसले उसको प्रजननको सम्भावना सुरक्षित बनाउँछ ।


प्रजननको प्रक्रियामा महिला र पुरुषको विशेषता र क्षमता भने समान छैन ।


एक महिलाले आफ्नो जीवनकालमा निश्चित सङ्ख्यामा सन्तान जन्माउन सक्छिन् । यद्दपिपुरुषहरूको हकमा एकजना पुरुषले सिद्धान्ततः हजारौँ महिलालाई गर्भाधान गराउन सक्छ । सेक्स सेलको गणनामा महिलाको तुलनामा पुरुषहरूको सेक्स सेल हजारौँ गुणा बढी हुन्छ ।


सेक्स सेल गणनाको आधारलाई लिएर रिचार्ड डकिन्स र एडवर्ड विल्सन भन्ने चिन्तकले सोसियोबायोलोजी भन्ने थ्यौरी नै बनाएका छन् । उनीहरू महिला र पुरुषमा हुने सामाजिक-सांस्कृतिक भिन्नतालाई सेक्स सेलको गणनाका माध्यमबाट व्याख्या गर्छन् । उनीहरूका विचारमा पुरुष बढी आक्रामक हुनेकम भावनात्मक हुनेकम रुने र महिलाहरू आफ्नो शारीरिक आकर्षणमा बढी ध्यान दिनेबढी मायालु हुनेधेरै रुने आदि विशेषतालाई प्रजनन क्षमतामा लगेर जोड्छन् ।


सोसियोबायोलोजी अत्यन्न आलोचित र ‘बकम्फुस’ थ्यौरीका रूपमा संसारभर चर्चित छ । महिला र पुरुषले आर्जन गर्ने आनीबानीको स्रोत सेक्स सेल होइन -उनीहरूका शारीरिक भिन्नतासँग सम्बन्धित सामाजिक अवधारणा हुन् भन्ने तथ्यबारे आजभोलि प्राय सबै सचेत छन् । महिलाका भनिएका विशेषता पुरुषसँग र पुरुषका विशेषता महिलासँग पनि हुन्छन् । हुर्कने क्रममा हरेक मानिसले घरमास्कुलमासञ्चारमाध्यमबाट र साथीसँगीहरूबाट केटा र केटी हुनुको भिन्नता सिक्छ । यी भिन्नताहरू सामाजिक सन्दर्भमा मानिसका व्याख्याहरूका आधारमा निर्माण भएका हुन्छन् ।


केही नारीवादी लेखकहरूले के भनेका छन् भने प्रकृतिको निरन्तरताका लागि थोरै पुरुष भए पुग्छ -किनकि एउटै पुरुषले विभिन्न महिलालाई गर्भाधान गराउन सक्छ । तरमहिलाको सङ्ख्या पुरुषका तुलनामा कम भयो भने असन्तुलन हुन्छ । त्यसैलेपुरुषहरू स्वभावैले अप्ठेरोजोखिमपूर्ण काम गर्न अग्रसर हुन्छन् । प्रकृतिले पुरुषहरू सजिलै गुमाउन सक्छ तर पुरुषभन्दा बढी महिला गुमाउन सक्दैन ।


यद्दपिसोसियोबायोलोजीले भनेझैं पुरुष भएकैले व्यक्तिलाई सक्षमयोग्यबलियो मान्ने संस्कार चलन लगभग संसारभर नै छ । यसको मात्रा र तरिका केही फरक होला । पुरुषहरू र कतिपय महिलाहरू पनि के ठान्छन् भने पुरुषसँग विशिष्ट प्राकृतिक विशेषता हुन्छन् जुन महिलासँग हुन्नन् ।


पुरुष र महिलाका पृथक प्रजनन र शारीरिक क्षमताका आधारमा कसरी उनीहरूका पृथक सामाजिक हैसियत निर्धारण भए भन्ने कुरामा प्रशस्त अध्ययन भएका छन् । यी अध्ययनले मानव सभ्यताको एउटा दुखद पाटो प्रस्तुत गर्छन् । प्रजननसँग र शिशुस्याहारसँग जोडिएका जिम्मेवारीका आधारमा महिलालाई शक्ति र स्रोतबाट विमुख बनाइएको इतिहास मानव शभ्यताको केन्द्रीय इतिहास हो ।


महिलाको सामाजिक हैसियत सबै ठाउँमा निम्छरो नै हुन्छ भन्ने कुरा सही होइन । यसमा प्रशस्त विविधता छन् । महिलाले प्राप्त गर्ने स्वतन्त्रतासम्मान र अधिकारका मात्रा ठाउँअनुसार फरक छन् । ठाउँ भन्नाले सामाजिक सन्दर्भ भन्ने बुझ्नुपर्छ । सामाजिक सन्दर्भहरू सम्पत्तिको बाँडफाँटनियमकानुनसंस्कृति (जस्तैधर्म) र परम्पराबाट निर्धारित हुन्छन् ।


नेपालको सन्दर्भमा महिला र विशेषगरी जात व्यवस्थाका हिन्दु र मुस्लिम सम्प्रदायमा महिलाको सामाजिक हैसियत अपवाद छोडेर किन कमजोर छ त ? दशकौं देखि शिक्षा र चेतना अभिवृद्धिका क्षेत्रमा गरिएको लगानीले किन अपेक्षित परिणाम दिन सकेन ? महिला आज किन झनै असुरक्षित र अपहेलित छन् ? यसबारेमा गम्भीर भएर सोच्नुपर्छ । 


 महिलाको स्तर सुध्रिन नसक्नु र उनीहरू हालसम्म पनि अपहेलित र कमजोर हुनुका पछाडि केही मुख्य कारण छन् ।


पहिलो हो नेपालको कमजोर शिक्षा प्रणाली । नेपालले शिक्षाको विस्तार र साक्षारता अभिवृद्धिका क्षेत्रमा उपलब्धि हासिल गरेको छ । यद्दपिनेपालको शिक्षा रूपान्तरणमुखि छैन । यसले स्थापित मान्यता र विश्वासकै पुनर्उत्पादन मात्र गर्छ । न त पाठ्यक्रम समय सुहाउँदो छ न शिक्षकशिक्षिकाको क्षमता वृद्धिमा सार्थक प्रयास भएको छ । कमजोर र असफल शिक्षा प्रणालीले केटाहरूलाई ‘भाले’ भएको घमण्डले फुलाएको छ केटीहरूलाई म त ‘आइमाई” भनेर खुम्च्याएको छ ।


नेपालको दोस्रो ‘बोटलनेक’ राज्यका ऐनकानुन हुन् । नेपालका नियमकानुनले महिलालाई औपचारिक रूपमा नै दोस्रो दर्जा दिएका छन् । सम्पत्तिमाथिको अधिकारसन्तानलाई नागरिकताको अधिकारसम्बन्धबिच्छेदको अधिकार आदि पुरुष र महिलाका लागि फरकफरक छन् । यसले महिला र पुरुषबीचको विभेदलाई पुनर्उत्पादन गरिरहेको छ । महिलाविरोधी संस्कार र मान्यता संस्थागत भएका छन् । नेपालका नीतिनिर्माता र बुद्धिजीवी कहलिएका कतिपयले त राष्ट्रको स्वार्थ प्रमुख हुने भन्दै भेदभावपूर्ण कानुनको प्ररिरक्षा गरेका छन् ।

महिलामाथि हुने भेदभावको तेस्रो स्रोत घरमा हुने सामाजिकीकरण हो । बाबुआमाले आफ्ना सन्तानलाई कस्ता मूल्यमान्यता सिकाउँछन् ? महिला र पुरुषका बिचको शारीरिक भिन्नतालाई कसरी व्याख्या गर्छन् ? छोरा र छोरीका लागि कस्ता शब्द र अभिव्यक्तिको प्रयोग गर्छन् ? सार्वजनिक स्थानमा केटा र केटीले गर्नुपर्ने व्यवहारका बारेमा कसरी शिक्षा दिन्छन् ? यी कुराहरूको ठूलो महत्त्व हुन्छ ।


हामीकहाँ संस्कार र सभ्यता केटीहरूलाई मात्र सिकाउनु पर्छ भन्ने छ । उनीहरूले आफ्नो संस्कारका आधारमा पुरुषहरूबाट ‘योग्यताको प्रमाण-पत्र’ लिनुपर्ने हुन्छ । केटाहरूले आमाबुवाबाट केही सामान्य प्रशिक्षण त पाउलान् तर यो पालना गर्नु वा नगर्नुले केही अर्थ राख्दैन । पालना नगर्ने कुरालाई नै केटाहरूको विशेषता मान्ने चलन छ । केटीहरूले भने समाजको निरन्तरताको बोझ बोक्नुपर्छ ।


पुरुष र महिलाबिच हुने विभेदपूर्ण सम्बन्धलाई वैधता दिने अर्को माध्यम आमसञ्चार हो । आमसञ्चारले उपभोग्य वस्तु प्रवर्धन गर्न केटा र केटीहरूका पृथक विशेषताको रचना गर्छ । जस्तैबाक्लो कालो कपाल र गोरो अनुहार केटीहरूका लागि नभै नहुने विशेषता बनाइदिन्छ । केटाहरूलाई मोटरसाइकल र कार दौडाउनहिमाल चढ्न र 'म्यानेजर' हुन लगाउँछ । कालो कपाल र गोरो अनुहारमा सजिएका श्रीमती 'म्यानेजर' श्रीमानलाई अफिस जानेबेला जुत्ता पुछ्न टाइ बाँध्न तयार भएर बसेका हुन्छन् ।


सञ्चारमाध्यमबाट निर्माण हुने विभेदको चेतना विज्ञापनमा मात्र सीमित छैन । अखवार र टेलिभिजनले प्रसारित गर्ने लेखटिप्पणी र समाचारहरू पनि अधिकांश भालेवादको पूरानो रोगले ग्रसित छन् । सञ्चारमाध्यममा कि त महिलाका लागि स्थान नै हुँदैन भए पनि पुरुष उपभोक्ताको रुचिलाई ध्यानमा राखेर बनाइएका सामग्रीले नै प्राथमिकता पाउँछन् । परिणामस्वरूप नेपालका आमसञ्चार स्त्रीद्वेशी र भेदभावपूर्ण चेतनाका कारखाना हुन् । यसलाई सुधार्न भएका भनिएका प्रयत्न अत्यन्त सुस्त र अपर्याप्त छन् ।


महिला-पुरुष सम्बन्धमा रहेका असमानता हटाउने हो भने शिक्षा, घरभित्र हुने सामाजिकीकरण, सञ्चारमाध्यम -सबै क्षेत्रमा परिवर्तन आवश्यक छ ।

नेपालमा महिला र पुरुषबिचको विभेद कहालिलाग्दो छ । यसो हुनुमा विभेदका संरचना मात्र कारण होइनन् । नेपालको अवस्था दुखद् किन छ भने महिलामाथि हुने विभेदका बारेमा हुनुपर्ने जति चेतना पुरुषहरूमा छैन । महिलामाथि विभेद छ र यसको न्यूनीकरण नगरी न्यायपूर्ण र विकसित समाजको परिकल्पना सम्भव छैन भन्ने सोच नेपालमा विकसित भइसकेको छैन । पुरुषहरू घरमास्कूलमा र सञ्चारमाध्यमबाट प्राप्त गरेका नारिद्वेशी र विभेदपूर्ण ज्ञानबाट विषाक्त भएका छन् ।

महिलामाथि गरिने भेदभाव र अन्याय पुरुषहरूका लागि लज्जाको विषय हुनुपर्ने हो । नेपालमा अहिलेसम्म यो प्रतिष्ठाको विषय रहेको छ । महिलाको सम्मान र अधिकारका विषय हाँसोठट्टाका विषय बन्ने गरेका छन् । महिलाका समस्या पुरुषका भन्दा पृथक छन् भन्ने बुझाइ स्थापित हुनसकेका छैन । महिलालाई पुरुषकै एक्टेन्शनमात्र मान्ने अवधारणा हावी छ । समग्रमा लैङ्गिकता विभेदको आधार रहेको कुरा मान्न पुरुषहरू तयार छैनन् ।

जातीयक्षेत्रीयराजनीतिकभाषिक विभेदका विरुद्धमा ठूलाठूला आन्दोलन हुन्छन् ।  यी आन्दोलनमा महिला र पुरुष सँगसँगै सहभागि हुन्छन् । दुःखको कुरा के भने यति गहिरो लैङ्गिक विभेदका लागि घनिभूत आन्दोलन सम्भव छैन । यस्तो आन्दोलन महिलाले घरबाटै, अफिसबाटै, फुटपाथबाटै सुरु गर्नुपर्ने हुन्छजुन सजिलो छैन । यो आन्दोलनमा भने महिलालाई पुरुषको साथ छैन ।

महिलामाथि हुने भेदभावको अन्त्य मूलतः पुरुषको जिम्मेवारी हो र हुनुपर्छ । पुरुषकेन्द्रीत सामाजिक संरचना, तिनलाई आडभरोस दिने नीतिनियम र पुरुषले ओगटेका सामाजिक स्पेश यो विभेदका मुख्य कारक हुन् । त्यसैले, यो समस्याको अन्त्यका लागि पुरुषहरूको सक्रियता जरुरी छ । बाबुआमाले आफ्ना छोराहरूलाई महिलालाई सम्मान गर्न सिकाउने हो र महिला र पुरुष बराबर हुन् भन्ने धारणा बनाउन प्रेरित गर्ने हो भने समस्या केही सहज हुनसक्छ । यसका अतिरिक्त घर, कार्यालय, विद्यालय, संसद् -सबै ठाउँमा महिलामाथि हुने विभेदको पहिचान र तिनको समाधानका लागि पुरुषहरूले सार्थक प्रयत्न गर्नसक्छन् ।

बाबु बन्न गार्‍हो छैन । असल बाबु बन्न भने छोराछोरीसँग नियमित कुराकानी गर्ने
, महिला हुनु र पुरुष हुनुको समानता र भिन्नताका बारेमा चर्चा गर्ने, स्त्रीद्वेशी विचार चिन्न सिकाउने र सबैलाई बराबर सम्मान गर्न प्रेरित गर्ने जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ । यसो गर्न नेपालका सबै बाबुहरूलाई प्रेरणा मिलोस् । 

पुरुष जनेनद्रीय हुनु स्वयंमा योग्यताको प्रमाण होइन भन्ने कुरा छोराहरूले घरघरमा सिक्न पाउन् । ढिलै भए पनि बाबुको मुख हेर्ने दिनको शुभकामना !

नोटः 
१. म समाजशास्त्री होइन -यो पदवी मलाई सुहाउँदैन । मानवशास्त्र पढेको हो केही समय, तर मानवशास्त्री पनि भइसकेको छैन ।
२. यो लेख कसैलाई मन भए मलाई नसोधी आफ्नो अनलाइन आदिमा राखे हुन्छ । मेरो नाम पनि उल्लेख गर्नुपर्दैन ।

Saturday, July 13, 2019

अविकासका कुरा, देश फर्किनेका कुरा



नेपाल किन बन्न सकेन भन्ने ‘टपिक’ अब पुरानो भइसकेको छ । सम्भवतः यसमा मेरा थप ‘गनगन’ सुन्ने जाँगर तपाईं पाठकलाई नहोला । त्यसमाथिमलाई व्यक्तिगतरूपमा नेपाल बन्न नसकेकोमा चिन्ता अनि नेपाल बनाउन पाए हुन्थ्यो भन्ने हुटहुटी दुबै छैन -कमसेकम आजभोलि ।

विकास-अविकास तथा समृद्धि-गरीबी अर्थ-राजनीति र इतिहाससँग जोडिएका प्रश्न हुन् । यिनको विवेचनाका लागि समाज र इतिहासको गहीरो अध्ययन चाहिन्छ । मेरो अध्ययन नेपालको अविकासका कारण र तिनको निदानका उपाय पत्ता लगाउन पर्याप्त छैन ।

Wednesday, March 20, 2019

अब थप ‘डलरवादी’ हरू सडकमा आउनुपर्छ


एक्काइसौं शताब्दीको नेपाल महिला अधिकार र बलात्कारसँग जोडिएका सरल र मसिना प्रश्नमा बहस गर्न अभिशप्त छ।

के महिलालाई पनि पुरुषसरह वंश हस्तातरणको अधिकार चाहिन्छ? के बलात्कारविरुद्ध नागरिक अभियान सही हो? यस्ता विषयका पक्ष-विपक्षमा मिडिया र सामाजिक सञ्जालमा तर्क-वितर्क भइरहेका छन्। सामान्य मानवीय चेतबाट निरूपण हुने प्रश्न शंकाको घेरामा परेका छन्।

Saturday, November 24, 2018

सोसल मिडियाको विपक्षमा

सोसल मिडिया तथा इन्टरनेटमा आधारित सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र उपयोगिताका विषयमा चर्चा चलिरहेको छ । यो सन्दर्भमा सोसल मिडिया र सामाजिक सञ्जाल कसरी र किन खराब छन् भन्ने विषयमा मेरा धारणा तल प्रस्तुत गरेको छु । लेखको बाँकी भागमा सहजताका लागि सोसल मिडिया मात्र उल्लेख गर्नेछु ।

Wednesday, July 18, 2018

स्थीर सरकारको गलत बाटो र नागरिक भूमिका

नेपालमा स्थीर सरकारको चाहना धेरै लामो समयदेखि विद्यमान थियो । महिना, छ महिनामा फेरिने सरकारबाट वाक्क भएका मानिसहरू सांसदको किनबेचबाट नढल्ने बलियो सरकारको चाहना राख्थे । मिडिया र चौतारीका गफमा प्रत्यक्ष चुनावबाट चुन्न सकिने कार्यकारी राष्ट्रपतीको कुरा उठाउने प्रशस्त थिए ।

Thursday, June 7, 2018

चुनावमार्फत् सर्वसत्तावाद

विश्व राजनीतिमा सर्वसत्तावाद नौलो कुरा होइन। बीसौं शताब्दीमा आधुनिक राष्ट्र स्थापना गर्ने प्रक्रियासँगै बलियो र लोकप्रिय सरकारको अवधारणा स्थापित भएको हो । उपनिवेशको अन्त्यपछि आर्थिक विकासको बहानामा एसिया, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकाका धेरै देशमा सर्वसत्तावादले झाँगिने मौका पायो । संसारका धेरै देश अहिले पनि यसबाट सिर्जित निरंकुशता र द्वन्द्वको दुखद चक्रमा फसेका छन्।

Sunday, November 5, 2017

चुनाव, गठबन्धन र साझा पार्टी

चुनावको माहोल छ । सबै तातिएका छन् । आफू पनि केही न केही त गर्नै पर्‍यो । त्यसैले यो लेख ।

विषय १: गठबन्धन । विषय २: पूराना भर्सस् नयाँ, भ्रष्ट भर्सस् इमानदार, असक्षम भर्सस् सक्षम् ! भोट कसलाई दिने त ? बिग्रेको राजनीति कसरी सुधार्ने त ? समृद्धि कसरी हासिल गर्ने ? यिनै २ विषयमा मेरो २ पैसाको च्याँखे दाउ ।

Tuesday, January 3, 2017

एमालेको ‘राष्ट्रवादी’ रणनीति

०४६ को राजनीतिक परिवर्तन नेपाली कांग्रेस र त्यतिबेला नेकपा माले भनिने अहिलेको एमालेको नेतृत्वमा सम्भव भएको हो। बहुदलीय व्यवस्थाको पुनस्र्थापनापछि कम्युनिस्ट पार्टीका रूपमा राजनीतिमा उदाएको नेकपा मालेको सशक्त क्रान्तकारीधार तत्कालीन सन्दर्भमा धेरैका लागि आशा र भरोसाको केन्द्र थियो।

Saturday, December 3, 2016

संघीयता खारेज गरे के होला?

राजनीतिक गतिरोध फुकाउने उद्देश्यले प्रचण्ड सरकारले संसद्‌मा पेश गरेको संविधान संसोधनको प्रस्तावसँगै संघीयता फेरि एकपटक तीब्र विवादको भुमरीमा फसेको छ। संघीय सीमानाको प्रस्तावित हेरफेरलाई लिएर देशका विभिन्न भाग आन्दोलित बनेका छन्। सीमाना हेरफेर गर्न प्रस्ताव गरिएका ठाउँमा मात्र नभएर संघीयताको विरोधस्वरूप अन्य ठाउँमा समेत जुलुस र प्रदर्शन भइरहेका छन्। संघीयता बारेको द्वन्द्व बढेसँगै नेपालमा संघीय प्रणालीको आवश्यकता नदेख्ने नेता र बुद्धिजीवीहरूको स्वर एकाएक ठूलो भएको छ।

Friday, July 29, 2016

एउटा स्पष्टीकरण

मलाई धेरै मानिसहरूले यो बीचमा प्रश्न गरेका छन् –तिमी प्रधानमन्त्री ओली वा यो सरकारप्रति किन यति बढी नकारात्मक?

मैले यो प्रश्न धेरैपटक आफैँलाई पनि गरेको छु। सोमबार कान्तिपुरको ब्लगमा ओली सरकारका दुर्बल पक्षको चर्चा गरेपछि उक्त आलेख पढेर संसारभरबाट कैयौँ मानिसले कडा शब्दमा लेखप्रति असन्तुष्टि पोख्नुभयो। २०-२५ कमेन्ट पढेपछि थप पढ्ने साहससमेत ममा भएन। केवल एउटा कुराले दुखी बनाइरह्यो –मैले ओली नेतृत्वको सरकारको आलोचना गरेर धेरै मानिसलाई दुखी बनाएँछु।