Saturday, September 4, 2021

बसिबियाँलोः एक अ-धार्मिकको आत्मवृत्तान्त

काठमाडौँ र इस्लामाबादमा कतिपय कुरा उस्तै छन्, र कतिपय कुरा फरक । फूलहरूको सौन्दर्य उस्तै छ । पानी परेपछिको माटोको गन्ध उस्तै छ । आकाशमा मनमौजी घुम्ने बादलका टुक्राको चर्तिकला उस्तै छ । हावाका रेत र गति उस्तै छन् । मानिसका आँखा र तिनमा गाडिएका चाहना उस्तै छन् । खानामा चल्ने मरमसला लगभग उस्तै छन् ।

तर, यहाँ प्रशस्त कुरा फरक छन् -जसको चर्चा तल गर्नेछु । मैले देखेको पाकिस्तान (र यहाँको विशिष्टता) मेरा लागि एउटा रोचक प्रश्न हो । यसको व्याख्या कसरी गर्ने ? यस प्रश्नको जवाफ म खोजिरहेको हुन्छु । 

एक व्यक्ति आफैँमा एउटा सिङ्गो संसार हो । उसको चरित्र र मनोदशा बुझ्न उसको आफ्नै इतिहास र त्यसका आरोह अवरोह बुझ्न सक्नुपर्छ । तर, व्यक्ति समग्र रूपमा सार्वभौम हुन सक्दैन । मानिसहरूको चरित्रमा झल्किने देशको विशिष्टता यसको इतिहासमा निर्माण भएको हुन्छ । एउटा देश कसरी बनेको छ र यसको 'विकास' कसरि भएको छ भन्ने कुराले मानिसका अनुभूति, दृष्टिकोण र सामाजिक सम्बन्धमा गहिरो प्रभाव पारेका हुन्छन् । त्यसैले, संरचनावादीहरू भन्ने गर्छन् मानिस इतिहासको उपज हो । 

तर, आज म इतिहासको कुरा गर्ने छैन । मैले इतिहास पढ्ने मौका पाइनँ । यसभन्दा अघिको ब्लगमा लेखेझैँ ‘म पढेको मान्छे, नपढेको कुरा जान्दिन’ । यी भैरव अर्यालका शब्द थिए । आज पनि मेरो प्रस्थान बिन्दु त्यही हो । मैले रहरले केही दर्शनशास्त्रका किताब पढेँ । आजको लेख पनि दर्शनशास्त्र र मेरा आफ्नै अनुभूतिको ‘ककटेल’ हुनेछ । कुनै निष्कर्षबिनाको ।

आज बेलायती दार्शनिक डेभिड ह्युम (David Hume) को कुरा गरौँ । त्यसमा मेरो आफ्ना टुक्राटाक्री अनुभूति जोडजाड पार्नु त छँदैछ ।

ह्युममा जानुअघि एकैछिन फेरि पाकिस्तान ।

चानचुन तीन वर्षअघि म पहिलो पटक जब इस्लामाबाद आएँ त्यस बेला, माथि भनेझैँ, यहाँको वातावरणमा उतिसारो भिन्नता पाइनँ । अवश्य पनि राजधानी शहर इस्लामाबाद शान्त, सफा, हरियो र मनोरम छ । तर, एउटा शहर अर्थपूर्ण बनाउने त्यहाँका मानिसले हो । मानिसको अध्ययन गर्दा मेरो विशिष्ट अनुभूति के रह्यो भने यहाँका मानिस धार्मिक छन् । म जन्मेको पूर्वी मधेशको इनरुवा र आसपासका गाउँ र मैले आफ्नो जीवनको ठूलो समय बिताएको काठमाडौँ शहरमा कहिल्यै नदेखेको र नभोगेको कुरा यहाँ देख्छु -मानिसलाई ईश्वर (उनीहरूका अल्लाह)मा अगाध आस्था छ । उनीहरूको सम्पूर्ण जीवन अल्लाहको अस्तित्व वरिपरि घुम्छ । यो क्रम बालक हुँदाको सिकाइबाट सुरु हुन्छ र जीवन रहेसम्म चलिरहन्छ ।

एक औसत पाकिस्तानी नागरिकका लागि विगतका सबै कुरा भगवानको कृपाबाट मात्र सम्भव भएको हुन्छ (अल्हमदुलिल्ला!), भविष्यमा हुने सबै कुरा पनि भगवानको कृपाबाट मात्र सम्भव हुनसक्छ (इन्शाल्लाह!) ।

पाकिस्तानसँगको सुरुआति जम्काभेटमा मानिसको दैनिक जीवनमा धर्मको प्रभाव देखेर चकित भएको थिएँ । ठूलाठूला सेमिनारका बिचबाट उठेर मानिसहरू नमाज पढ्न एक ठाउँमा भेला भएको देख्दा कम्ता आश्चर्य लाग्दैनथ्यो ! एउटा शुक्रवार लाहोर शहरमा कतै जाँदै थिएँ त्यही बेला गाडिको शिसाबाट देखेको दृष्यले मेरो ध्यान खिच्यो । मध्यान्हको त्यो समयमा सयौँ मानिस सडक पेटीमा उभिएर नमाज पढिरहेका थिए । कतै हिँडिरहेका ती मानिसहरूका लागि नमाज पढ्ने समय भएकाले सडकमै रोकिएर नमाज पढ्नु अनिवार्य थियो । त्यो दृष्य मेरालागि आश्चर्यजनक त थियो नै, उत्तिकै रोमान्चक पनि थियो । 

पाकिस्तानलाई यहीँ थाती राखेर एकै छिन दर्शनशास्त्रका कुरा गरौँ ।

एक थिए डेभिड ह्युम । उनी बेलायती दर्शनशास्त्री थिए । उनको जन्म अठारौँ शताब्दीको पूर्वार्ध (सन् १७११)मा स्कटल्याण्डमा भएको थियो जुन बेला समग्र युरोपको चिन्तनमा ‘इन्लाइटेनमेन्ट’ युगको प्रभाव अत्यन्त गाढा थियो । प्रारम्भमा त ह्युम कानुनका विद्यार्थी थिए तर उनको लक्ष जीवन र जगत्‌सँग जोडिएका केही बृहत् प्रश्नको जवाफ खोज्नु थियो । त्यसैले कानुन छोडेर उनी दर्शनशास्त्रमा तल्लीन भए । आज म उनका विभिन्न योगदानमध्ये कारण-परिणामको सिद्धान्तको साङ्गोपाङ्ग चर्चा गर्नेछु ।

एउटा उदाहरण हेरौँ । तपाईलाई तातो पानी चाहिएको छ । यसका लागि तपाईं आगो बाल्नुहुन्छ । त्यसमाथि पानीको भाँडो बसाउनुहुन्छ । केही बेर आगो बलिरहेपछि भाँडामा भएको पानी उम्लन्छ । यहाँनिर म तपाईंलाई एउटा प्रश्न सोध्छु है -यो घटनामा पानी उम्लनुको कारण के होला ?

तपाईंले यही प्रश्न मलाई सोध्नुभए म सहजरूपमा जवाफ दिनेछु -आगो ! आगोमा राखेपछि भाँडोमा भएको पानी उम्लन्छ । पानी उम्लने कारण आगो हो ।

ह्युम भने यस तर्कमा सहमत थिएनन् ।

ह्युमको विचारमा आगो बल्ने र पानी उम्लने क्रियाहरूबिचको सम्बन्ध मानिसको मस्तिष्कले सिर्जना गरेको विश्वास मात्र हो । उनी ठान्थे -आगो बल्ने र पानी उम्लने क्रियाहरूबिच कुनै सम्बन्ध छैन । त्यो सम्बन्ध समयको संयोग र निरन्तरताले जन्माएको विश्वास हो । सम्बन्ध भए नै पनि आगो बल्ने र पानी उम्लने क्रियालाई कारण र परिणाम बनाउँदा पानी उम्लने जटिल प्रक्रियालाई समग्रतामा बुझ्न सकिन्न ।

उनको विचारमा संसारमा जति पनि घटना हुन्छन् तिनीहरूमा दुई विशेषता हुन्छन् । पहिलो, ती समय क्रममा घटेका हुन्छन् (जस्तै, पहिले आगो बल्छ र त्यसपछि पानी उम्लिन्छ) । दोस्रो, ती हाम्रा अनुभवमा दोहोरिएका वा निरन्तर भएका हुन्छन् (जस्तै, आगो बलेपछि त्यसमाथि पानीको भाँडो बसाउँदा निश्चित समयपछि पानी उम्लन्छ) । हामीलाई थाहा छ -बलेको आगोमाथि भाँडोमा पानी बसाउँदा त्यो उम्लन्छ । त्यसैले, हामी आगोलाई कारण र पानी उम्लने कुरालाई परिणाम ठानिरहेका हुन्छौँ ।

ह्युमको दर्शनले हामीलाई सचेत गराउँदै भन्छ -पानी उम्लनमा अन्य प्रशस्त कारण हुन सक्छन् । उदाहरणका लागि भाँडो एउटा कारण होला -भाँडो नभएको भए पानी उम्लन्थ्यो र ? पानीको भौतिक बनावट अर्को कारण होला -तेल उम्लँदैन ! तेस्रो कारण तपाईंको पानी तताउनुपर्ने आवश्यकता होला -तपाईंले नचाहेको भए पानी उम्लने थिएन । अर्को कारण तपाईंले आगो कसरी पार्नुभयो -लाइटर, सलाई ? त्यो पनि पानी उम्लने कारण हुनसक्छ । यस्ता कारण खोज्न थाल्ने हो भने हामी विभिन्न सम्भावित कारणहरूको जालोमा जेलिन पुग्छौँ । कारणहरूको खोजीले संसारको बुझाइलाई कुनै सहयोग गर्दैन ।

ह्युमको यो सिद्धान्त दर्शनशास्त्रमा कारण-परिणामको सिद्धान्त (Theory of Causation/Causality) भनेर चिनिन्छ । यसको चर्चा उनले सन् १७४० मा प्रकाशित A Treatise of Human Nature सन् १९४८ मा प्रकाशित An Enquiry Concerning Human Understanding नामका आफ्ना दुई पुस्तकहरूमार्फत गरेका छन् । जीवन-जगत्‌को व्याख्या गर्न निश्चित कारणको खोजी गर्ने दर्शनशास्त्रमा त्यस बेलाको प्रवृत्तिलाई ह्युमले गरेको आलोचनाबाट इनलाइटेनमेन्ट युगको दर्शनशास्त्रमा एउटा ठूलै सङ्कटको सिर्जना भएको थियो -जसलाई इम्यानुएल कान्टले हल गर्ने प्रयत्न गरे । ह्युमको दर्शनबाट प्रभावित चार्ल्स डार्विन जीव विकासको अध्ययनका लागि निश्चित कारणमा नअल्झी जीवजन्तुका शारिरीक संरचना तथा विशेषता र प्रकृतिका परिवर्तनको बृहत् अध्ययन गरे र प्रख्यात सिद्धान्त प्रतिपादन गरे ।* 

ह्युमका विचारमा संसारका घटना र अवस्थितिलाई निश्चित कारणसँग जोड्ने प्रवृत्ति विज्ञानको गतिशीलताको अवरोध हो । आफ्नो अगाडि घटेको कुनै घटनालाई अर्को घटनासँग कारण र परिणामको सम्बन्धमा जोड्ने हो भने विज्ञानको आवश्यकता नै रहन्न  । पानी पर्ने बादलको कारणले, भकुन्डो गुडेर पर पुग्ने लात्तीले हिर्काएर, हातमा भएको गमला भुईंमा खस्ने गुरुत्वाकर्षणले, मानिसको मृत्यु हुने मुटुको गति बन्द भएर ! कारण-परिणामको सम्बन्धमा निश्चित क्रियालाई जोडेपछि काम तमाम !

ह्युमले इन्लाइटेनमेन्टका बौद्धिकहरूलाई कारण-परिणामको घनचक्करबाट बाहिर निस्केर संसारलाई यसको वास्तविक गतिशीलतामा बुझ्न आव्हान गरे । उनले भने -आजसम्म जे निरन्तर रहेको छ त्यो त्यसैगरि भोलि पनि निरन्तर नै हुनेछ भन्ने निश्चित छैन । अर्थात्, अहिलेसम्म हरेक बिहान उदाएको सूर्य भोलि पनि यसैगरि उदाउँछ भन्ने विश्वासमा नबस । सूर्य कसरी, किन र कस्ता क्रिया-प्रक्रियाको संयोगले उदाउने र अस्ताउने हो त्यसको विस्तृत अध्ययन गर !

म कसरी अ-धार्मिक भएँ ? मलाई नै थाहा छैन । जब म कारणहरू खोज्न थाल्छु तब तिनीहरूको जालोमा हराउँछु ।

सानो छँदा बाआमाले नियमित पूजापाठ गरेको मैले देखिनँ । उहाँहरू दुवै आफ्ना चार सन्तान र आफ्नो जीवन निर्वाह गर्ने भागदौडमा व्यस्त रहनुहुन्थ्यो । हाम्रो आफ्नो घर नभएकाले मेरो बाल्यकाल अधिकांश अरूका घरमा आश्रय लिएर बित्यो । बाआमाले चाहेको भए पनि नियमित भजनकिर्तन, पूजाआजा हाम्रालागि सहज र सम्भव थिएन होला । चाडपर्व मनाउनेबाहेक बाआमा मन्दीर गएको, घरमा नियमित पूजापाठ लगाएको वा धार्मिकतासँग जोडिएका अन्य अभ्यास गरेको मलाई सम्झना छैन ।

मेरो बुवा धार्मिकताको अभ्यासमा झन् बढी अनिच्छुक हुनुहुन्थ्यो कि जस्तो लाग्छ -मलाई पछुतो के छ भने मैले बुवा जीवित रहँदासम्म उहाँसँग खुलेर यो कुरा गरिनँ । आमा आजभोलि नियमित पूजापाठ गर्नुहुन्छ, तर यो क्रम धेरै पछि सुरु भएको हो । हामी सानो छँदा म लगायत मेरा दाइ, दिदीलाई पूजापाठ-भजनकिर्तन गर्न, (छोराहरूलाई) नियमित जनै लगाउन, खानपिनमा छोइछिटो बार्न बाआमाले सिकाउनुभएन । उहाँहरूले नखाए पनि हामीले घरमा कुखुरा र कहिलेकाहीँ त भैँसीको पनि मासु पकायौँ र खायौँ । काठमाडौँमा विद्यार्थी भएर बस्दा र पछि नोकरी गर्ने क्रममा पूजापाठ गर्ने उद्देश्यले कहिल्यै कुनै मठ मन्दीर गइनँ । यति सम्म कि म मठमन्दीर गएको छैन भन्ने हेक्का समेत मलाई कहिल्यै भएन । मेरा बाआमाले सोध्नुभएन । हामी खूला, स्वतन्त्र वातावरणमा हुर्कियौँ -जसका लागि म उहाँहरूप्रति सदा कृतज्ञ छु ।

मेरालागि सुखद संयोग के भयो भने प्रमीला पनि धर्म र धार्मिकताका अभ्यासभन्दा टाढा छिन् । धार्मिक आस्था र त्यससँग जोडिएका अभ्यासका लागि  हाम्रो दैनिक जीवनमा कुनै ठाउँ छैन । हामी आफ्ना छोरा र छोरीलाई पनि धर्मका बारेमा बुझ्न तर यसको प्रभावबाट आफूलाई मुक्त राख्न प्रेरणा दिइरहेका हुन्छौँ । खानेकुरा खाँदा र अरू बेलामा हुने हाम्रा कुराकानीमा उनीहरूलाई विभिन्न धार्मिक विश्वास भएका मानिसलाई समान रूपमा र सम्मानजनक व्यवहार गर्न सिकाउँछौँ र धर्मको अभ्यास नगर्ने व्यक्तिको स्वतन्त्रताका बारेमा कुरा गर्छौँ । मलाई लाग्छ धर्म र धार्मिकताबाट आफूलाई माथि राखे मात्र संसारका गतिशीलता र पृथक् दृष्टिकोणहरू सहजरूपमा बुझ्न सकिन्छ, र यही कुरा हामी आफ्ना छोराछोरीलाई भनिरहेका हुन्छौँ । मेरो र मेरो परिवारका लागि धार्मिकता अध्ययनको विषय हो, अभ्यासको विषय होइन ।

धर्मबाट मात्र होइन यसको वरिपरि खडा भएका विभिन्न अन्य प्रकारका आस्था र अभ्यासबाट पनि म टाढा छु । 'अध्यात्मवाद' भनिने चिन्तनले मलाई कहिल्यै लोभ्याएन । कुनै गुरु, योगी, मौलाना, बाबा, पादरी, स्वामी, रिम्पोचेका कुरा ध्यान दिएर सुन्दिनँ न त आकल झुकल सुनेका प्रवचनले मलाई प्रभावित बनाएका छन् । मलाई लाग्छ धर्म गुरु, धार्मिक ग्रन्थ आदिबाट पाउन सकिने जति पनि ज्ञान छन् ती आजको युगमा सहज रूपमा सबैलाई उपलब्ध ज्ञान हुन् । यस्ता ज्ञान मानिसको दैनिक जीवनको भोगाइ, प्रकृतिसँगको अन्तर्क्रिया, विद्यालयका पाठ्यपुस्तक आदिबाट सहजरूपमा पाउन सकिन्छ । जुन ज्ञान मानिसले सहज रूपमा पाउन सक्दैन ती ज्ञानको अभावले उसको जीवनलाई अपूर्ण बनाउँदैन, बनाएको छैन । यसको विपरीत -आजको संसारका प्रायः समस्या तिनै मानिसहरूले रचेका हुन् जसले धर्म र नैतिकतामा महारथ हासिल गरेका छन् र अरूलाई यस्तो ज्ञान सिकाउँदै हिड्छन् ।

छोटकरीमा म एउटा अ-धार्मिक मानिस ।

एक व्यक्तिलाई धर्मको अभ्यास नगर्न सजिलो छ । तर, ‘धर्ममा मलाई आस्था छैन’ वा ‘धार्मिकताको अभ्यास गर्दिनँ’ भन्न सजिलो छैन । यो हाम्रो यथार्थ हो र यसभित्र विभिन्न जटिलता लुकेका छन् । यस्ता जटिलतामध्येको एक जटिलता चाडपर्व हुन् ।

भदौ महिनाले नेटो काट्न नपाउँदै नेपालमा झरीको रफ्तार र तीव्रता घट्न थाल्छ । असोज महिना टेकेपछि रुन्चे बादलको घुम्टो च्यातिन थाल्छ । दिन घमाइला हुन थाल्छन् । अनि सुरु हुन्छ चाडबाडको मौसम । क्वाँटी खाने, तीज, बावुको मुख हेर्ने, सोर्‍ह सराद् र कोजाग्रत पूर्णिमा । त्यसपछि दसैँ, र लगत्तै तिहार ! तिहार पछि छठ ।

दसैँ र तिहार मात्र नभएर अरू स-साना पर्वहरू मेरा लागि विशेष थिए र अहिले पनि छन् । राम्रो लुगा, मिठो खाना, आफन्तसँगको भेटघाट आदि पर्वका विशेषता भए । बाल्यकालमा खुशीका फोका बोकेर आउने दसैँ ठूलो भएपछि पनि नोस्टाल्जिआ बनेर रहिरहन्छ । चाडपर्वसँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के भने यसले बालबच्चामात्र होइन, सबै उमेरका मानिसलाई विशेष प्रकारको रोमाञ्चकता दिन्छ । चाडपर्वमा मानिसको मुहारमा छाउने खुशीका धर्काहरू पढ्दा यस्तो लाग्छ मानिसहरू अरू बेला बाँच्नका लागि सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन् र पर्वमा रमाउन तँछाडमछाड गर्छन् ।

चाडपर्व त उही हुन् तर आजभोलि तिनका अर्थ भने फेरिन थालेका छन् । पर्वलाई धर्मसँग जोड्ने प्रवृत्ति बढेको छ । हामी सानो छँदा पर्व केवल पर्व थिए । पर्वसँग जोडिएका कथा धर्मग्रन्थ वा धार्मिक मूल्यमान्यतासँग जोडिएका भए तापनि पर्व मान्ने मानिसलाई त्यसको वास्ता हुन्थेन । तर, आजभोलि चाडपर्व सुरु हुनासाथ तिनीहरूसँग जोडिएका धार्मिक कथालाई मिथक नभएर इतिहास जस्तो व्याख्या गर्ने क्रम सुरु भएको छ । त्यति मात्र कहाँ हो र –‘खबरदार मेरो पर्वका बारेमा केही नराम्रो बोल्लास्’ भनेर अमुक शत्रुतिर औंला सोझ्याउने प्रवृत्ति पनि मौलाउँदै गएको छ ।

मलाई धर्मको वास्ता छैन, चाडपर्वचाहिँ मनाउँछु भन्न अब क्रमशः नपाइने पो हो कि ? दसैँ मनाउन हिन्दु र क्रिसमसमा रमाइलो गर्न क्रिश्चियन नै हुनुपर्ने पो हो कि ? ईदमा बिरयानी पकाएर खाँदा मुस्लीम धर्म अँगालेको अर्थ लाग्ने पो हो कि ? जनै पूर्णिमामा जनै लाउन्न तर 'क्वाँ ती' खान्छु भन्दा अराजक भइने पो हो कि ?

बेलायती दार्शनिक डेभिड ह्युम आस्तिक थिए कि नास्तिक भन्ने प्रश्नको जवाफ सजिलो छैन -मेरा लागि त यो प्रश्न नै सान्दर्भिक होइन । तर, धर्मको व्याख्या गर्ने र यसको औचित्य पुष्टि गर्ने प्रवृत्तिका बारे उनका दुई दृष्टिकोण सरल र रोचक छन् । पहिलो, उनको विचारमा, संसार प्रकृतिका निश्चित र विश्वव्यापी नियममा आधारित छ । यी नियम जटिल छन् तर तिनीहरूको प्रवृत्ति संसारमा एकनासको छ । अर्थात्, आकाशबाट पानीको साटो फूल खस्दैन, आँपको रुखमा सुन्तलाको फल लाग्दैन । त्यसैले, उनको विचारमा, संसार कुनै जादुमय शक्तिको रचना होइन । यदि यसो हुन्थ्यो भने यस्तो शक्तिको उपस्थिति मानिसले अनुभव गर्न सक्थ्यो -अर्थात् उसले आकाशबाट फूल खसाएर हामीलाई आश्चर्यचकित बनाउन सक्थ्यो, कटहरको रुखमा अम्बा फल्न सम्भव हुन्थ्यो । दोस्रो, संसारको रचनामा एक अनन्त, नैतिक र सर्वशक्तिमान् ईश्वरको हात छ भन्ने कुरा पत्याउन सकिन्न । यस्तो हुन्थ्यो भने, ह्युमको विचारमा, संसारमा यति धेरै दुःख, अन्याय र अपूर्णता बाँकी रहने थिएन ।

म डेभिड ह्युम पढेर अ-धार्मिक भएको होइन ।

सन् २०१० ताका म स्विट्जर्ल्याण्डको फ्राइबुर्ग भन्ने सानो शहरमा संघीय प्रणाली बारे अध्ययन गर्दै थिएँ । फ्राइबुर्ग विश्वविद्यालयले आयोजना गरेको उक्त अध्ययन कार्यक्रममा संसारभरका ३० जना जति विद्यार्थी सम्मिलित थिए । ती विद्यार्थीहरूमध्ये एक थिए आइभरी कोस्टका सेर्गे । म आफ्नो जागीरको बिचमा अध्ययनको चाँजो मिलाएर उक्त कार्यक्रममा सहभागी भएको थिएँ -सेर्गे विशुद्ध विद्यार्थी थिए ।

सेर्गेसँग हरेक दिन विश्वविद्याल‍यका कक्षाकोठा र पुस्तकालयमा भेट हुन्थ्यो । लगभग हरेक साँझ होस्टेलको क्यान्टिनमा भेट हुन्थ्यो । विद्यार्थीले आयोजना गर्ने पार्टीहरूमा भेट हुन्थ्यो । सेर्गे असाध्यै धार्मिक थिए । ईश्वरप्रतिको उनको विश्वास र भक्ति गाढा थियो । जुनसुकै विषयको कुराकानीलाई पनि उनी आफ्नो क्रिश्चियन धार्मिक आस्थासँग लगेर जोडिहाल्थे ।

तिम्रो ईश्वर कुन हो ? सेर्गेको यस प्रश्नको जवाफ फर्काउन मलाई गार्‍हो थिएन । म उनलाई भन्थें -मेरो ईश्वर छैन । जीवनमा पहिलो पटक आइभोरी कोस्ट छोडेर स्विट्जर्ल्याण्ड आएका सेर्गेका लागि यो कुरा पत्यारिलो थिएन । उनी ईश्वरमा आस्था नभएको मानिस यस संसारमा हुनसक्छ भनेर विश्वास गर्न सक्थेनन् । उनले मेरो धार्मिक आस्था जान्न घुमाइफिराइ विभिन्न प्रश्नहरू सोधिरहे । मैले ती प्रश्नको जवाफ ईश्वरको अस्तित्वप्रतिको आफ्नो अविश्वासका आधारमा दिइरहेँ ।

अध्ययन कार्यक्रम सकिने बेलातिर एक साँझ सेर्गेले आफ्नो निष्कर्ष मलाई सुनाए -तिम्रो जीवनमा पक्कै कुनै दुखद् घटना घटेको हुनुपर्छ जसका कारण ईश्वरको अस्तित्वप्रति तिमीमा शंका उत्पन्न भएको छ । म उनको जवाफमा थोरै मुस्कुराएँ । त्यस दिनको रात्रि भोजमा सेर्गेको सुखद भविष्यको कामना गर्दै म उनीबाट बिदा भएँ ।

डेभिड ह्युम आज जीवित भएको भए र त्यस रात उनले सेर्गे र मबिचको कुराकानी सुनेका भए उनले सेर्गेलाई सम्भवतः भन्नेथिए -सेर्गे, सञ्जीव अधार्मिक हुनमा एउटामात्र कारण नहुन सक्छ । उसको जीवन र दृष्टिकोणका विभिन्न पक्षलाई परीक्षण गर र उसको अ-धार्मिकताका विशेषताको व्याख्या गर ! भनिरहन नपर्ला -यो एउटा उदाहरणमात्र हो ।

म कसरी अधार्मिक भएँ त्यो त मलाई नै थाहा छैन, तर मानिस कसरी यति धेरै धार्मिक हुनसक्छ ? यस प्रश्नले मलाई पछ्याइरहन्छ । पाकिस्तानका मानिसहरू किन यति धेरै धार्मिक छन् ? सेर्गेले धार्मिक आस्थाबिनाको जीवन किन सम्भव ठान्न सक्दैनन् ? यी प्रश्न सुन्दा सरल छन् तर उत्तिकै जटिल पनि छन् ।

नेपाल र विशेषगरि म आफू जन्मेहुर्केको परिवेषको एउटा लोभलाग्दो विशेषता के छ (थियो?) भने धर्म र धार्मिकता दैनिक जीवनमा कुराकानीको मुख्य विषय थिएन । विभिन्न धर्मका ईश्वरको सेवामा जीवन बिताउने धार्मिक मानिसहरू पनि नभएका होइनन् -तर तिनीहरू मैले देखेको, भोगेको नेपालका प्रतिनिधि पात्र होइनन् । टोलछिमेक, कार्यालय, सार्वजनिक सभासमारोह, भोजभतेर आदिमा गरिने कुराकानीमा मानिसका धार्मिक आस्था र अभ्यासका विषयमा सितिमिति कुराकानी हुन्नन् । धार्मिकता छ भने त्यो मानिसभित्र सीमित हुन्छ तर त्यसले सार्वजनिक जीवनमा कुनै अर्थ राख्दैन । पाकिस्तानका मानिसहरूलाई कुराकानीका क्रममा मेरो यस्तो सुखद अनुभव सुनाइरहन्छु ।

तर, पहिलेको नेपाल र अहिलेको नेपालमा फरक छ । अहिलेको नेपालमा धर्मलाई सडकमा ल्याउने प्रयास भइरहेको छ । आफ्नो धर्मका आधारमा समाज र राज्य चल्नुपर्छ भन्ने आग्रह पलाएको छ र यसको प्रभाव दिनानुदिन बढिरहेको छ । नेपाल जुन कुरामा विशिष्ट थियो त्यो विशिष्टता दिनानुदिन कमजोर हुँदैछ ।

कारण ? डेभिड ह्युमको चर्चा हामीले माथि गर्‍यौँ । कारण एउटा मात्र नहुन सक्छन् ।

प्रसिद्ध दार्शनिक बर्ट्रन्ड रशलको एउटा सानो तर मर्मस्पर्शी पुस्तक छ । मैले चर्चा गर्न लागेको त्यस पुस्तकको नाम कङ्क्वेस्ट अफ ह्यापिनेस (Conquest of Happiness) । त्यसको प्रारम्भमा मानिस दुःखी रहने कारणहरूको चर्चा गर्दै उनले यसका दुई प्रकारका स्रोतहरूको उल्लेख गरेका छन् । उनले औंल्याएका ती स्रोतहरूमा पहिलो स्रोत हो -सामाजिक प्रबन्ध (Social systems) र दोस्रो स्रोत हो सम्बन्धित व्यक्तिको मनोदशा (Psychology) । आफ्ना दृष्टिकोणलाई अर्थ्याउँदै रशल भन्छन् -वर्तमान समाजमा मानिसहरू दुखी रहने कारण सामाजिक प्रबन्ध हो जसले मानिसहरूका लागि विशिष्ट प्रकारका अवसर र चुनौतीहरूको सिर्जना गरेको छ । उनको विचारमा युद्ध, आर्थिक शोषण, गलत तरिकाको शिक्षा प्रणाली आदि वर्तमान समाजमा निहित त्यस्ता तत्त्व हुन् जसले मानिसलाई अन्तहीन रूपमा दुखी र उदास बनाएका छन् ।

नेपालमा धर्मप्रतिको चासो र यससँग जोडिएको अतिवादी चिन्तन हिजोआज स्वाट्टै बढ्नुमा सामाजिक प्रबन्धमा आएको परिवर्तन र (त्यससँग जोडिएको) मानिसको मनोदशाको निकै ठुलो भूमिका रहेको बुझ्न गार्‍हो छैन । यति सहज कुरा बुझ्नका लागि आजभन्दा चानचुन ९० वर्षअघि रशलले लेखेको पुस्तकको पनि वास्तवमा आवश्यकता छैन ।

आजको लेखमा निखार्न बाँकी रहेको कुरा एउटा छ । त्यस कुरालाई एउटा प्रश्नको सहायताले हेरौँ । त्यो प्रश्न हो -के धार्मिक हुनु र अ-धार्मिक हुनु दुवैलाई उत्तिकै स्वीकारयोग्य बनाउन सकिएला ? मेरो विचारमा यो प्रश्न पेचिलो छ, तर यसको जवाफ खोज्दा हरेक पटक रमाइला कुरा भेटिन्छन् ।

अङ्ग्रेजी भाषामा एउटा भनाइ छ । त्यसलाई सरलीकरण गर्दा यस्तो हुन जान्छ -तिमीलाई गोलभेँडा खान मन पर्दैन भने गोलभेँडा नखाएको कुरामा गर्व नगर ।

एउटा मानिस धार्मिक हुनसक्छ । यो उसको रोजाइको कुरा हो । अ-धार्मिक हुन सक्छ । यो पनि उसको रोजाइको कुरा हो । जसरी धार्मिक हुनु स्वाभाविक र स्वीकार्य कुरा हो त्यसैगरि अ-धार्मिक हुनु स्वीकार्य र स्वाभाविक कुरा हुनुपर्ने । धार्मिक भएकोमा वा अ-धार्मिक भएकोमा गर्व गर्न आवश्यक छैन । तर, यो दृष्टिकोण दुर्लभ छ । आइभरी कोस्टका सेर्गेमात्र होइन, नेपालमा पनि अधिकांश मानिसहरू धार्मिकताबिनाको मानिसको अस्तित्वको परिकल्पना गर्न सक्दैनन् ।

यसमा प्रशस्त कारणहरू हुनसक्छन् । तिमध्येको एउटा कारण सम्भवतः यो होला कि मानिसहरू धर्मलाई संस्कृति भन्ठान्छन् । धर्म अवश्य पनि संस्कृति हो -किनकि सिकेका कुरा सबै संस्कृति हो -तर धर्म भनेको संस्कृतिको एउटा अंश हो -सम्पूर्ण संस्कृति होइन । धर्मले समग्र रूपमा एउटा मानिस र उसका मूल्यमान्यतालाई प्रतिनिधित्व गर्न नसक्ने हुनाले धर्म यसै पनि अपूर्ण हुन्छ । त्यसैले, धर्म नमान्ने मानिस संस्कृतिबिहीन होइनन् । उनीहरूलाई हेर्न र उनीहरूसँग व्यवहार गर्न विशेष सतर्कता र शैली चाहिन्न ।

यो लेखको सुरुमा नेपाल र पाकिस्तानका समानता र भिन्नताको कुरा गर्दा मैले इतिहासको कुरा उप्काएको थिएँ । नेपाल र पाकिस्तान पृथक् इतिहास भएका देश हुन् । नेपालको इतिहास जातीय र सांस्कृतिक विविधताले रङ्गिएको छ । पाकिस्तानको इतिहासमा धार्मिक राष्ट्रवाद हावी छ । नेपालमा पनि विगत र वर्तमानमा धार्मिक राष्ट्रवादले मलजल र हावापानी नपाएको होइन । तर, यसले काम गर्न सकेन । नेपालको विविधताका अगाडि सीमित अभिजात वर्गको चाहना पारित भएन । भविष्य कस्तो हुनेछ त्यो त अनुमानको कुरा मात्र हो ।


*प्रकाशनका क्रममा रहेको मेरो पुस्तक ‘एक अनि शून्य’मा ह्युमले दर्शनशास्त्रमा उठाएका महत्त्वपूर्ण प्रश्न र कान्टका जवाफको विस्तृत चर्चा गरेको छु ।


नोटः ब्लग अन्यत्र प्रकाशित गर्नुअघि अनुमति आवश्यक छ ।

Saturday, August 21, 2021

जनै, मिशेल फुकोः र कान्छी भाउजुको सिन्दुर

भैरव अर्यालको 'टाउको' निबन्धमा एउटा रमाइलो वाक्य छ –‘म पढेको मान्छे, नपढेको कुरा जान्दिनँ ।’ कति गजबको व्यङ्ग पढेलेखेका भनिने मानिसहरूमाथि अर्यालको ! वास्तवमा पढेका मानिसहरू पढेको कुरामात्र जान्दछन्, र तिनै कुरा बताउन खोज्छन् । नपढेका मानिसले त झन् ‘कुरा’ जान्ने कुरै भएन ।

आज हामी पढेका कुरा र नपढेका कुरा दुवै गरौँ । केही किताबका कुरा, केही आफ्नै अनुभवका कुरा । वा भनौं पढेर पनि नपढेका कुरा । बुझेर पनि नबुझिने गरेका कुरा । आजको लेखमा म मार्सेल माउस, ब्रोनिस्वाफ मालिनोभ्स्की र मिशेल फुकोका कुरा गर्नेछु । तर, फिकर नगर्नुहोस् - ती लेखकका किताबमा भएका कुराको फहरिस्त लगाउने मेरो योजना छैन ।

Monday, June 28, 2021

जातपातको भैँचालो र देश हुनुको अर्थ

१२ वैशाख २०७२ मा नेपाललाई ठूलो भूकम्पले हल्लायो । हजारौँ घरहरू भत्के, चानचुन १० हजार मानिसको ज्यान गयो । त्यो एउटा ठूलो विपत्ति थियो ।

तर, त्यसको जड जमिनको सतहभन्दा सयौँ किलोमिटरमुनि थियो । गन्जेटिक प्लेट र चिनियाँ प्लेटबीचको घर्षणबाट उत्पन्न ऊर्जा नेपालको नक्साको बीच भागतिर गुजुल्टिएर बसेको रहेछ, अहिले पनि छ । त्यो ऊर्जा एक पटक चलमल गर्दा जमिनको सतह हल्लियो । मानिसले आफू बसेको जमिनमुनिको जटिलताका बारेमा चाल पाए ।

तर, मानिसलाई हल्लाउने भैँचालोले मात्र कहाँ हो र !

Tuesday, April 6, 2021

विकास रोज्ने कि लोकतन्त्र ?!

हिमालखबर पत्रिकामा हालसालै प्रकाशित अर्थशास्त्री विश्व पौडेलसँगको अन्तर्वार्ताले केही लेख्न प्रेरित गर्‍यो । यो ब्लग उहाँसँग गरिएको अन्तर्वार्ता र खासगरी त्यसको  अन्तिम अनुच्छेद (तल प्रस्तुत)मा व्यक्त उहाँका विचारमाथिको टप्पणी हो ।

"राजनीतिक अधिकार विलासिता हो। लाेकतन्त्र पनि विलासिता हो। हाम्रो देशमा लाेकतन्त्रका लागि थुप्रै मान्छे मर्‍यौं, दुःख गरेका छौं। तैपनि, संसारमा के पनि देखिन्छ भने विकासका लागि लाेकतन्त्र अपरिहार्य अवधारणा होइन। जस्तो, चिनियाँहरूले लाेकतन्त्रबिना विकास गरे, केही अघि कोरियनहरूले गरे। लाेकतन्त्र भनेको विलासिता हो, त्यो हुँदा कसैले हामीलाई दबाउन सक्दैन। एसियामा राम्रो लाेकतन्त्र भएको ५-६ देश होलान्, तर यहाँबाट पश्चिमतिर गयो भने राम्रो लाेकतन्त्र भएको देश खोज्न इजरायल पुग्नुपर्छ।" -विश्व पौडेल

लोकतन्त्र र विकासबारे पौडेलका विचार वास्तवमा नयाँ होइनन् । नेपालको विकास किन हुन सकेन भन्ने प्रश्नको चर्चामा उहाँले प्रस्तुत गरेका धारणा यसअघि पनि विभिन्न मानिसहरूबाट सुनिएका कुरा नै हुन् । यद्यपि, अन्तर्वार्तामा उहाँका टिप्पणीहरू पढ्दा मलाई अलि बढी अनौठो लाग्नुको कारण के थियो भने उहाँका अहिलेसम्मका लेख-रचनाको मेरो अध्ययनका आधारमा विकास र लोकतन्त्रबारे उहाँले यस्ता टिप्पणी गर्नुहोला भन्ने मेरो अपेक्षा थिएन । त्यसैले, अन्तर्वार्तामा प्रस्तुत उहाँका विचार र त्यसपछि उहाँले प्रस्तुत गर्नुभएका प्रस्टीकरणलाई आधार मानेर केही लेख्ने खसखसले मलाई छोडेन ।

Monday, February 15, 2021

साथीहरू, हाम्रो तर्कमा ठूलो झेल छ !

म लेखक होइन । न पेसाले, न सीपले । तर, बेलाबेलामा नलेखी रहन सक्दिनँ । जब आफ्नावरिपरिका कुराहरू भत्किरहेको देख्छु, त्यसबेला लेख्ने बाध्यताले पिरोल्छ । आफ्नो समाजको गति र चरित्रमा आएको तीव्र परिवर्तनमा ‘होस् है, के टाउको दुखाउनु’ भनेर चुपचाप बस्ने धैर्यता ममा रहेनछ । यो लेख त्यही सिलसिलाको एक अर्को भाग हो ।

मेरो लेखनयात्रासँग एउटा दु:खद अनुभूति जोडिएको छ । म विगत चानचुन १०-१२ वर्षदेखि जुनजुन मुद्दामा लेखिरहेको छु, ती मुद्दा समयसँगै झन्-झन् जटिल र पेचिला बनिरहेका छन् । मेरो लेखाइको एक मात्र उद्देश्य लोकतन्त्र र सामाजिक न्यायसँग जोडिएका आधारभूत मूल्यमान्यताको रक्षा होस् भन्ने हो । यस्ता मूल्यमान्यताले आज झेल्नुपरेको संकटले मेरो लेखनयात्राको समग्र अनुभूतिलाई दु:खद बनाएको छ ।

Tuesday, September 29, 2020

विकासका पाँच आयाम

नेपालको मध्यमवर्गमा ‘विकास’प्रतिको भरोसा गहिरो छ । काठमाडौंमा बस्ने, शिक्षित, विचार बनाउन सक्षम यो वर्गले ठान्छ– नेपाल विकास हुन पर्खिरहेको एक ‘गरिब’ मुलुक हो । नेपालका आफ्नै कमजोरी– ढिलासुस्ती, कमजोर कानुन, राजनीतिको उल्झन, वादको लफडा आदिले गर्दा विकास हुन सकिरहेको छैन । यो विचार मध्यम वर्गमा मात्र सीमित छैन । समाजको उच्च वर्ग र निम्न वर्गका नागरिक पनि विकासबारेका यी थ्यौरीहरूमा विश्वास गर्छन् (वा गरेजस्तो देखाउँछन्) । त्यसैले, समग्रमा विकासको अभाव र यसको अपरिहार्यतामा लगभग सबैको मत मिलेको छ । यस लेखको उद्देश्य यस विचारमा रहेका केही समस्या उधिन्ने र वैकल्पिक विचारलाई पस्किने हो । यो काम तलका केही प्रश्नबाट गर्नेछु ।

Wednesday, September 23, 2020

सर्वसत्तावादका निर्विकल्प अर्थमन्त्री

आजभोलि समाचार पढ्ने जाँगर घटेको छ । यसको एउटा सम्भावित कारण के होला भने समाचारहरूमा प्रतिविम्बित नेपालको अवस्था दिनानुदिन दु:खद बनिरहेको छ । राजनीतिमा आधारभूत मर्यादा समाप्त भएपछि समग्र राजनीतिक संस्था र लोकतन्त्रको भविष्य नाजुक बनेको छ । राजनीतिक नेतृत्व गैरजिम्मेवार भएर आफ्नो स्वार्थमा मात्र केन्द्रित रहँदा राज्यका आधारभूत संस्था र पद्धति असान्दर्भिक बनिरहेका छन् ।

Monday, September 14, 2020

दलित हिंसामा तपाईं र मेरो जिम्मेवारी

रुकुमको चौरजहारीमा दलित युवाहरूको जघन्य हत्या भएको छ । यो घटनाले नेपाली समाजमा दलितको स्थान र अधिकारको बहस फेरि उठाएको छ । दलितमाथि भइरहेको हिंसा नौलो होइन । विभिन्न बहानामा दलितहरूमाथि चरम सामाजिक, सांस्कृतिक विभेद र यसको आधारमा भौतिक हिंसा भइरहेकै छ । यद्यपि यो घटना र यससँग जोडिएको क्रुरताले दलितहरूको अवस्थाबारे देशव्यापी चिन्ता र चासो बढाएको छ ।

इस्लामावाद डायरीः जब भाइरस खतम होला, तब गइएला नेपाल

इस्लामाबाद डायरी

केही दिनदेखि इस्लामाबाद सुनसान छ। उसै पनि भिडभाड कम भएको र तुलनात्मक रूपले शान्त, सानो सहर हो इस्लामाबाद। त्यसमाथि कोरोना भाइरसको संक्रमण रोक्न स्कुल, कलेज गएको साता नै बन्द भइसकेका छन्। अधिकांश सरकारी र व्यापारिक कार्यालय आउने साताबाट बन्द रहनेछन्। खुद्रा बजार र स्थानीय स-साना रेस्टुरेन्टहरूमा फाट्टफुट्ट मात्र मानिस देखिन्छन्। सडकमा गाडीहरू आधाभन्दा कम गुडिरहेका छन्।

अतिवादको रापमा सीमा विवाद

सन् २०१६ मा फिनल्याण्ड आफ्नो स्वतन्त्रताको शतवार्षिकी मनाउँदै थियो। उत्सवको मुख्य दिन नजिक आउन लाग्दा छिमेकी देश नर्वेका केही नागरिकले सामाजिक सञ्जालमा एउटा अभियान चलाए।

अभियानको माग थियो- नर्वेका थुप्रै टाकुरामध्ये फिनल्याण्डको सिमानासँग जोडिएको 'हल्टी' भन्ने टाकुरो फिनल्याण्डलाई उपहार दिने।